NHỮNG CƠ CHẾ VÔ THỨC CẢN TRỞ CHÚNG TA TRÊN HÀNH TRÌNH CHỮA LÀNH

Bạn thân mến,
Đi trên hành trình chữa lành của chính mình, tôi dần nhận ra rằng có những điều cản trở chúng ta giải phóng bản thân không hẳn vì chúng ta chưa đủ hiểu biết, chưa tìm được phương pháp phù hợp hay chưa gặp được người có khả năng đồng hành. Mà đôi khi, điều khiến chúng ta mãi mắc kẹt lại nằm ở chính những cơ chế mà chúng ta đang vô thức dùng để bảo vệ “mình”.
Bên cạnh những phần thực sự đang đau khổ và cần được chăm sóc, còn có những cơ chế tâm lý vô thức đang cố gắng bảo vệ chúng ta khỏi những thay đổi mà việc chữa lành có thể mang lại. Chúng ta nói rằng mình muốn chữa lành, muốn thoát khỏi những tổn thương cũ, muốn được tự do trong tâm trí, nhưng liệu ở một tầng sâu hơn, chúng ta vẫn chưa thực sự sẵn lòng từ bỏ những gì nỗi đau đang mang lại cho mình (một cách vô thức)?
Hiểu được nỗi đau không có nghĩa là chúng ta đã làm hòa được với nỗi đau. Nhận ra tổn thương không có nghĩa là chúng ta đã sẵn sàng từ bỏ những gì tổn thương ấy đang mang lại cho mình. Và đôi khi, ngay trong lúc chúng ta tin rằng mình đang chữa lành, chúng ta vẫn vô thức tìm cách giữ lại nỗi đau, bảo vệ nó, kể lại nó, làm cho nó trở nên có ý nghĩa hơn, thậm chí biến nó thành một phần không thể thiếu trong cách mình nhìn nhận bản thân và thế giới.
Qua quá trình tự quan sát trên chính mình, tôi nhận thấy có những cơ chế đáng để chúng ta dành thật nhiều thời gian và khả năng tự vấn chính mình để nhìn nhận và gọi tên được chúng: cơ chế lý tưởng hóa nỗi đau và cơ chế chạy trốn nỗi đau.
Những cơ chế này thoạt nhìn có vẻ đối lập: một bên giữ chặt nỗi đau, một bên tìm cách tránh xa nó. Nhưng chúng có thể cùng tồn tại trong một con người, thậm chí luân phiên thay nhau vận hành, khiến chúng ta đi qua rất nhiều năm tháng tìm kiếm sự chữa lành nhưng vẫn chưa thực sự bước ra khỏi những vòng lặp cũ.
👉 CƠ CHẾ LÝ TƯỞNG HÓA NỖI ĐAU
🌱 Bản chất
Lý tưởng hóa nỗi đau có thể được hiểu là quá trình một người không chỉ nhận diện những tổn thương mình đã trải qua mà còn gắn cho nỗi đau ấy những ý nghĩa đặc biệt và dần xem chúng như một phần quan trọng trong giá trị, căn tính hoặc vị trí của mình trong các mối quan hệ.
Thay vì chỉ thừa nhận rằng mình đã từng đau khổ, người ấy có thể dần xem nỗi đau như bằng chứng cho thấy mình đã hy sinh nhiều đến mức nào, mình sâu sắc hơn người khác ra sao, hoặc mình xứng đáng được yêu thương và công nhận như thế nào. Sự thay đổi này không nhất thiết diễn ra có ý thức. Ban đầu, việc kể lại câu chuyện đau buồn có thể giúp người ấy được lắng nghe, được xác nhận cảm xúc và tìm thấy sự đồng cảm. Nhưng nếu sự chú ý, tình thương hoặc cảm giác có giá trị ngày càng gắn chặt với câu chuyện tổn thương, người ấy có thể vô thức hình thành một mối liên hệ: mình càng được nhìn nhận như một người đã chịu đựng nhiều đau khổ, mình càng có cảm giác được công nhận. Theo thời gian, điều từng là một trải nghiệm trong cuộc đời có thể trở thành cách người ấy định nghĩa chính mình.
🌱 Cơ chế vận hành
✍Bản năng bảo vệ bản thân trước những sự kiện có những cảm xúc khó
Khi phải đối diện lại với một trải nghiệm tổn thương đau buồn, con người có thể cảm thấy bất lực, xấu hổ, tức giận, bị từ chối hoặc mất đi cảm giác an toàn (bạo hành, quấy dối, đe dọa, sỉ nhục…). Để giảm bớt những cảm xúc ấy, “cái tôi” sẽ tìm cách xây dựng một câu chuyện giúp trải nghiệm trở nên dễ hiểu và dễ chịu hơn để giúp cho chính họ không phải trải qua “vùng báo động” đó 1 lần nữa. Đây là một cách diễn giải có liên hệ với chức năng của các cơ chế phòng vệ tâm lý: tâm trí có thể vô thức làm thay đổi cách chúng ta tiếp nhận một trải nghiệm nhằm giảm bớt lo âu hoặc xung đột nội tâm.
Bố tôi, một người đàn ông có tuổi thơ nhiều mất mát. Bố mẹ mất từ khi còn nhỏ, anh chị em không có đủ điều kiện để quan tâm, bố phải sớm tự mưu sinh và học cách tồn tại mà không có sự nâng đỡ cần thiết. Khi trưởng thành, lập gia đình và có con, cuộc sống vẫn tiếp tục là một chuỗi ngày chật vật. Có giai đoạn dài, cả gia đình phải sống trong cảnh nghèo khó cùng cực, bữa ăn thiếu thốn, cuộc sống đầy những lo toan mà ngay cả những đứa trẻ trong nhà cũng còn nhớ rõ khi đã lớn lên. Thế nhưng, khi nhìn lại cùng một giai đoạn ấy, ký ức của người bố lại khác biệt đáng kể so với ký ức của người mẹ và hai người con. Trong khi những thành viên còn lại nhớ rằng sự thiếu thốn đã kéo dài qua nhiều năm, bố dường như thu gọn quãng thời gian khổ cực ấy lại chỉ còn khoảng một đến hai năm. Những năm tháng tiếp theo trong ký ức của bố được lấp đầy bằng hình ảnh gia đình đã dần ổn định, cuộc sống khá giả hơn, như thể giai đoạn khốn khó đã nhanh chóng trôi qua. Đối với một người đã phải đối diện với mất mát từ quá sớm, thiếu thốn sự nâng đỡ và liên tục vật lộn để sinh tồn, việc nhìn lại toàn bộ những năm tháng ấy có thể gợi lên những cảm xúc rất khó dung nạp: sự bất lực của một đứa trẻ không có cha mẹ bên cạnh, nỗi cô độc của người phải tự lo cho mình, sự kiệt sức của một người trưởng thành phải gánh vác gia đình trong cảnh nghèo khó. Những trải nghiệm ấy có thể để lại cảm giác rằng cuộc đời đã quá khắc nghiệt, rằng mình đã phải chịu đựng quá nhiều mà không có ai thực sự ở bên. Và một phần vô thức bố đã lý tưởng lại nỗi đau đó nhằm xoa dịu cho phiên bản người bố năm đó, rằng bố đã làm tròn trách nhiệm với vợ và con, đã không để vợ con phải khổ sở quá nhiều, nó khiến bố vượt qua được cảm giác tội lỗi và xấu hổ với chính mình.
Đôi khi, khi hồi tưởng, con người có thể tập trung nhiều hơn vào những ký ức dễ chịu, làm mờ đi một số chi tiết đau buồn, hoặc tổ chức lại câu chuyện cuộc đời theo một cách giúp họ duy trì cảm giác mình đã vượt qua nghịch cảnh.
✍Sự củng cố từ môi trường và nhu cầu được kết nối.
Con người cần sự kết nối và đồng cảm. Khi chia sẻ nỗi đau, chúng ta có thể nhận được sự quan tâm mà trước đó mình từng thiếu thốn. Nếu sự quan tâm ấy trở thành một trong những nguồn xác nhận giá trị quan trọng nhất, việc tiếp tục duy trì hình ảnh người bị tổn thương có thể được củng cố một cách vô thức.
Ví dụ, một người đã từng bị phản bội và bỏ rơi, người ấy có thể lý tưởng tổn thương ấy và tạo ra một niềm tin cho chính mình: “Vì tôi đã từng bị phản bội và bỏ rơi, nên tôi sẽ chia sẻ cho người khác cách nhận diện khi nào bị phản bội, cách đối phó khi bị phản bội, cách kiểm soát để người kia không phản bội mình” nhằm để được công nhận, dược đồng cảm.
Điều này không có nghĩa người ấy cố tình tạo ra đau khổ để thu hút sự chú ý. Có thể họ thực sự đau và thực sự cần được quan tâm. Nhưng nhu cầu chính đáng ấy đôi khi được duy trì bằng những cách ứng xử khiến các mối quan hệ trở nên mất cân bằng.
✍Sự đồng nhất hóa với tổn thương.
Việc một người dần xem một trải nghiệm hoặc một vai trò là phần giá trị cốt lõi của bản thân thì họ có xu hướng đồng hóa trải nghiệm hay vai trò đó là-chính-mình.
Một người từng bị phản bội có thể không chỉ nghĩ rằng mình đã trải qua sự phản bội, mà dần tin rằng mình là người luôn bị phản bội. Một người từng phải hy sinh cho gia đình có thể không chỉ nhìn nhận mình đã từng gánh vác nhiều trách nhiệm mà tin rằng mình là người duy nhất biết hy sinh còn những người khác luôn ích kỷ hoặc vô tâm.
Khi ấy, những trải nghiệm mới có thể bị diễn giải qua lăng kính của câu chuyện cũ. Người ấy khó nhận ra những mối quan hệ khác biệt với quá khứ, bởi họ đã quen nhìn thế giới từ vị trí của người từng bị tổn thương.
✍Mang lại lợi ích thứ cấp.
Một trạng thái gây đau khổ đôi khi vẫn mang lại một số lợi ích gián tiếp, chẳng hạn được quan tâm, tránh phải đưa ra quyết định khó khăn, được miễn trừ khỏi một số kỳ vọng hoặc duy trì một vai trò quen thuộc trong gia đình và cộng đồng.
Chẳng hạn, một người có tổn thương bị phản bội và thu hút một người chồng lăng nhăng, không chung thủy, nhưng người phụ nữ đó vẫn không thể bước ra khỏi mối quan hệ toxic đó được, cô vẫn tiếp tục đau khổ trong mối quan hệ đó, bởi vì một phần cô không thể chịu đựng được cảm giác ở một mình, cảm giác bị chia cắt. Do vậy, cô ở lại mối quan hệ đó cũng vì một lợi ích thứ cấp gián tiếp của chính mình.
👉 CƠ CHẾ NÉ TRÁNH NỖI ĐAU
🌱 Bản chất
Né tránh nỗi đau có thể được hiểu là xu hướng tìm cách thoát khỏi, kiểm soát, làm tê dịu hoặc loại bỏ những suy nghĩ, cảm xúc, ký ức và cảm giác cơ thể gây khó chịu, đặc biệt khi chúng ta cảm thấy mình không đủ khả năng dung nạp chúng bằng cách liên tục tìm kiếm một điều gì đó bên ngoài để chuyển hướng sự chú ý của mình. Cơ chế này mô tả xu hướng không muốn tiếp xúc với những trải nghiệm nội tâm khó chịu, hoặc cố gắng thay đổi chúng ngay lập tức, ngay cả khi việc né tránh kéo dài có thể khiến chúng ta xa rời những điều quan trọng trong cuộc sống.
Có người lao vào công việc để không phải đối diện với cảm giác mình không đủ giá trị. Có người liên tục bước vào các mối quan hệ mới để không phải cảm nhận sự cô đơn. Có người tham gia hết cộng đồng này đến cộng đồng khác, học hết khóa học này đến khóa học khác, tìm kiếm hết phương pháp chữa lành này đến phương pháp chữa lành khác. Có người tìm đến tâm linh, thiền định hay phát triển bản thân. Những hoạt động ấy tự thân không có gì sai. Chúng thậm chí có thể rất hữu ích khi được thực hành với sự tỉnh táo và phù hợp.
🌱 Cơ chế vận hành
Có một sự thật rằng, khi một cảm xúc khó chịu xuất hiện, chúng ta làm điều gì đó để tránh hoặc làm giảm cảm xúc ấy. Nếu hành động đó giúp giảm khó chịu ngay lập tức, chúng ta có xu hướng lặp lại nó trong những tình huống tương tự. Ví dụ, mỗi lần cảm thấy cô đơn, trống trải, một người lập tức mở điện thoại, tìm người trò chuyện hoặc lướt mạng xã hội. Cảm giác cô đơn tạm thời được quên đi, khiến việc tiếp tục tìm kiếm sự phân tán trở thành phản ứng quen thuộc và nó cứ lặp lại tiếp diễn như vậy cho đến khi nào người ấy dành thời gian đủ lâu để tìm hiểu xem điều gì đang diễn ra bên trong mình khiên cho mình có những cảm xúc khó chịu, không thoải mái như vậy.
🌱 Biểu hiện
✍Né tránh bằng sự bận rộn hoặc tập trung vào những thứ khác bên ngoài.
Có người liên tục làm việc, học tập, lên kế hoạch, nhận thêm trách nhiệm hoặc lấp đầy lịch trình. Bản thân sự chăm chỉ không phải vấn đề. Nhưng nếu cứ mỗi khi dừng lại, người ấy lại cảm thấy bất an, trống trải hoặc bị những suy nghĩ khó chịu cuốn đi, sự bận rộn có thể đang đóng vai trò như một cách né tránh.
Một người có thể liên tục sử dụng điện thoại, lướt mạng xã hội, xem hết video này đến video khác, hoặc luôn tìm ra đủ thứ việc để làm nhằm khiến bản thân không có thời gian nghỉ ngơi. Họ có thể làm việc từ sáng đến tối, chủ động nhận thêm việc, lo lắng và giải quyết những chuyện không thực sự cần thiết, hoặc dành phần lớn thời gian để quan tâm, giúp đỡ và theo dõi cuộc sống của người khác. Đôi khi, việc quan tâm đến người khác cũng trở thành một cách để họ né tránh nhìn lại chính mình. Họ dễ dàng nhận ra người khác đang có vấn đề gì, sẵn sàng đưa ra lời khuyên, tìm cách giúp đỡ hoặc lo lắng cho cuộc sống của người khác nhưng lại đang né tránh những rối bời bên trong mình.
✍Né tránh bằng việc liên tục tìm kiếm kiến thức và phương pháp chữa lành.
Một người có thể đọc rất nhiều sách tâm lý, tham gia nhiều khóa học, thực hành nhiều phương pháp thiền định và phát triển bản thân. Họ biết về tổn thương thời thơ ấu, kiểu gắn bó, cơ chế phòng vệ, ranh giới cá nhân và nhiều khái niệm khác… Những kiến thức ấy có thể thực sự hữu ích. Nhưng đôi khi, việc học trở thành một cách tạo cảm giác rằng mình đang tiến bộ, trong khi những thay đổi quan trọng trong đời sống vẫn liên tục bị trì hoãn.
Ví dụ, một người hiểu rất rõ rằng mình sợ xung đột vì từng lớn lên trong gia đình thường xuyên tranh cãi. Họ có thể giải thích nguồn gốc của nỗi sợ bằng nhiều khái niệm tâm lý, nhưng vẫn không dám nói ra nhu cầu của mình trong các mối quan hệ vì sợ có xung đột. Mỗi khi chuẩn bị có một cuộc trò chuyện khó khăn, họ lại tìm thêm một cuốn sách hoặc một phương pháp để chuẩn bị tốt hơn. Việc chuẩn bị có thể cần thiết, nhưng nếu nó liên tục thay thế cho hành động, người ấy có thể đang sử dụng kiến thức để tránh cảm giác dễ bị tổn thương khi thực sự lên tiếng.
✍Né tránh bằng các mối quan hệ hoặc cộng đồng.
Con người cần kết nối. Một cộng đồng an toàn có thể giúp chúng ta cảm thấy được thuộc về, nhận được sự nâng đỡ và học cách nhìn bản thân từ những góc độ mới. Nhưng nếu chúng ta liên tục tìm đến các nhóm, các mối quan hệ hoặc những môi trường mới chỉ để không phải ở một mình với cảm xúc của mình, việc kết nối có thể vô tình trở thành một cách né tránh.
Ví dụ, một người vừa kết thúc một mối quan hệ và cảm thấy trống trải. Thay vì dành thời gian hiểu điều mình đang mất đi, họ lập tức tham gia nhiều nhóm mới, gặp gỡ nhóm bạn bè, tìm kiếm sự chú ý từ những người mới hoặc liên tục thay đổi môi trường sinh hoạt. Mỗi lần được trò chuyện, được chào đón và được quan tâm, họ cảm thấy khá hơn. Nhưng khi trở về nhà và không còn những tương tác ấy, cảm giác trống trải lại xuất hiện. Họ tiếp tục tìm kiếm một cộng đồng khác, một mối quan hệ khác hoặc một hoạt động khác để lấp đầy khoảng trống.
✍Né tránh bằng sự tích cực độc hại.
Một số người cố gắng duy trì trạng thái tích cực bằng cách liên tục nhắc mình phải biết ơn, phải buông bỏ, phải yêu thương bản thân hoặc phải nhìn mọi việc theo hướng tốt đẹp. Những thực hành ấy có thể mang lại lợi ích khi chúng xuất phát từ sự thành thật. Nhưng nếu chúng được dùng để phủ nhận nỗi buồn, cơn giận, sự thất vọng hoặc những nhu cầu chưa được đáp ứng, chúng có thể trở thành một dạng né tránh cảm xúc.
Chẳng hạn, một người bị đối xử không công bằng nhưng liên tục tự nhắc rằng mình phải bao dung và không được giận dữ. Họ cho rằng nếu còn tức giận thì nghĩa là mình chưa đủ trưởng thành hoặc chưa thực sự chữa lành. Kết quả là họ không dám thừa nhận rằng mình đã bị tổn thương, không đặt ra giới hạn cần thiết và tiếp tục ở trong một hoàn cảnh không phù hợp. Họ dùng ngôn ngữ tích cực để cố gắng vượt qua cảm xúc, nhưng lại bỏ qua thông tin quan trọng mà cảm xúc ấy đang mang lại.
‼ Tổng kết:
Điều đáng suy ngẫm là những cơ chế này đều có thể bắt nguồn từ nỗi sợ của bản ngã. Một bên sợ mất đi bản sắc, vai trò và những lợi ích quen thuộc gắn với nỗi đau. Bên còn lại sợ phải cảm nhận những gì nỗi đau khơi lên. Một bên bám chặt vào câu chuyện cũ; bên kia liên tục tìm cách bước ra khỏi cảm xúc mà chưa thực sự hiểu câu chuyện ấy. Nhưng cả hai đều có thể khiến chúng ta không tiếp xúc trọn vẹn với sự thật đang diễn ra bên trong mình.
Và đôi khi, những cơ chế ấy cùng tồn tại trong một người. Chúng ta có thể liên tục kể về tổn thương của mình, xem nó như một phần quan trọng của bản sắc, nhưng lại tránh né những cảm xúc sâu nhất mà tổn thương ấy khơi lên. Chúng ta có thể muốn người khác hiểu mình đã đau khổ đến đâu, nhưng lại sợ phải nhìn thấy những lựa chọn, phản ứng và trách nhiệm của mình trong hiện tại. Chúng ta có thể muốn được giải phóng khỏi quá khứ, nhưng vẫn cần quá khứ để giải thích vì sao mình chưa thể sống khác đi.
Chúng ta cần học cách phân biệt giữa việc thực sự đối diện với nỗi đau và việc đang sử dụng nỗi đau để duy trì một câu chuyện về bản thân; giữa việc tìm kiếm sự hỗ trợ và việc liên tục tìm kiếm điều gì đó để không phải ở cùng chính mình.
Tôi nghĩ chữa lành không phải là một cuộc chiến để tiêu diệt nỗi đau, cũng không phải hành trình biến mình thành một con người lúc nào cũng bình an. Đó là quá trình học cách nhìn thấy những gì đang diễn ra bên trong mà không lập tức bám víu, phủ nhận hay tìm cách thoát khỏi nó. Chữa lành giúp chúng ta nhận diện ra nỗi đau và có thể ở lại với nỗi đau đó lâu hơn thay vì né tránh hay lý tưởng nó thành một điều gì đó khác.
Trân trọng,
The DomDom Healing Garden

Lịch sự kiện
Newsletter
Hãy để lại địa chỉ email để Đom Đóm thông báo cho bạn về các hoạt động và bài viết bổ ích nhé!







