KỲ 3: SỰ CHUYỂN GIAO VÔ HÌNH TRONG GIA ĐÌNH VÀ DÒNG TỘC

Bạn thân mến,
Gia đình về cơ bản là một nơi của sự chuyển giao: họ gia đình, di sản vật chất (như tài sản, đất đai, đồ đạc, trang sức…), và có cả những di sản phi vật chất (như lối sống, luật lệ, thói quen, cách ăn, ở, mặc, bí quyết hay kĩ năng gia truyền, ví dụ như cách nấu các công thức nấu ăn, địa điểm nghỉ dưỡng yêu thích hay cách tổ chức những sự kiện quan trọng trong gia đình…).
Thực tế, những sự chuyển giao này là hữu hình, chúng có thể được gọi tên, được nhắc đến hay chúng có thể được suy nghĩ về. Chúng dễ dàng được xác định và nếu bạn dành thời gian chiêm ngẫm về những gì gia đình bạn đã truyền lại cho bạn, bạn có thể dễ dàng tìm ra những câu trả lời đầu tiên. Sẽ dễ dàng hơn để tìm ra những yếu tố chuyển giao xuyên thế hệ này khi bạn đã trải qua việc sống chung với một người khác, tôi muốn nói là một người bên ngoài gia đình gốc của bạn.
Nhưng trong tất cả các gia đình, bên cạnh những sự chuyển giao hữu hình còn song song có những sự chuyển giao vô hình như: cấu trúc quan hệ, hệ thống niềm tin, trạng thái tình cảm, cảm xúc được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác mà không được gọi tên. Hơn cả một sự chuyển giao theo đúng nghĩa, nó phải được nhìn nhận như một ảnh hưởng mang tính xuyên thế hệ. Vì vậy, khi chúng ta nói về sự chuyển giao hay ảnh hưởng xuyên thế hệ, những khái niệm này nhằm đề cập đến mọi thứ được truyền đi một cách vô hình mà không được diễn đạt bằng lời từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bằng cách quan sát kỹ lưỡng các cấu trúc gia đình, chúng ta sẽ khám phá ra một số lượng nhất định các cấu trúc di truyền với sự lặp lại mà không được quyết định hay lựa chọn một cách có ý thức và đôi khi thậm chí là những điều không được nhận thấy. Anne Ancelin Schutzenberger trong cuốn sách "Aie mes ailleurs" (tạm dịch là: "Ôi, Tổ tiên của tôi") của mình, bà đã chỉ ra ví dụ về vấn đề này như: số lượng con cái, khoảng cách tuổi giữa các đứa con, số lượng cuộc hôn nhân, số lần sảy thai, số lần phá thai, có những gia đình một vợ một chồng, với sự góa bụa, có những gia đình có tự tử, cái chết tàn bạo, có con ruột hoặc chỉ có con ngoài giá thú, vv...

✍️ 1. SỰ CHUYỂN GIAO MỘT LỐI SỐNG THÔNG QUA TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ GIA ĐÌNH
Xưa nay chúng ta đã quen thuộc với việc lịch sử của một gia đình, một dòng tộc được lưu giữ và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua những câu chuyện, album hình ảnh, truyền thống và những nghi thức gia đình. Trong các gia đình, chúng ta thường hay kể những câu chuyện về ông cố đã chết một cách anh dũng trong chiến tranh, về bà cố đã thấy mình một mình với 5 đứa con phải nuôi nấng và rồi có những câu chuyện hoặc con người mà chúng ta không kể đến mà lại lướt qua trong im lặng vì những thành viên đó để lại những kí ức hay câu chuyện không đẹp đẽ khiến chúng ta cảm thấy xấu hổ và muốn chôn vùi hay quên đi. Vì vậy, sự chuyển giao lịch sử gia đình hoàn toàn mang tính không trung lập hay khách quan. Mỗi gia đình và dòng tộc định hình một câu chuyện “phù hợp” với nó, có thể chấp nhận được đối với nó, và nó cũng vì thế mà che giấu một số sự kiện hay nhân vật và làm nổi bật những sự kiện hay nhân vật khác trong hệ thống và từ đó tạo ra những anh hùng và những con cừu đen của chính hệ thống đó. Cuốn tiểu thuyết về lịch sử gia đình vì thế tự thân đã mang trong mình những niềm tin đã được truyền cho bạn mà bạn không hề ý thức về chúng. Ví dụ, nếu trong một gia đình, sự kiện người bà đã ly hôn mà vào thời điểm chuyện ly hôn còn là vấn đề hết sức nặng nề, việc câu chuyện này sẽ ảnh hưởng đến những thế hệ con cháu và những lựa chọn cuộc sống của chúng như thế nào hoàn toàn phụ thuộc vào cách câu chuyện được ghi nhận với trạng thái cảm xúc nào: cuộc ly hôn này bị coi là đáng xấu hổ; hay nó được thừa nhận và nói nửa vời; hoặc nếu nó được trình bày như một hành động tự do và quyền lựa chọn cá nhân…
Hoặc một ví dụ khác, trong một tình huống mà người ông nội đã giấu người Do Thái trong nhà trong Thế chiến thứ hai, một số gia đình sẽ nhớ rằng ông đã anh dũng cứu sống nhiều người mà vượt qua nguy cơ đến tính mạng của chính mình, nhưng những gia đình khác sẽ kể câu chuyện về việc ông liều lĩnh và vô trách nhiệm như thế nào khi gây nguy hiểm cho gia đình mình để bảo vệ người lạ.
Bạn thấy không, sự thật là như nhau, nhưng cách kể chuyện thì khác nhau! Và đó là cách các giá trị của gia đình ảnh hưởng đến quan điểm sống của các thế hệ tiếp theo. Đó là điều chúng ta thường có thể nghe thấy kiểu như này: Trong gia đình tôi, chúng tôi không nói cụ thể về điều này, nhưng tôi biết đó không phải là điều nên làm.”
Vì vậy, tất nhiên, vì cuốn tiểu thuyết lịch sử gia đình này đã bao quanh bạn từ thời thơ ấu sớm nhất, tất cả những sự dạy dỗ bằng lời hay bất thành văn giống như một cuốn sách hướng dẫn sử dụng hiện sinh vẫn luôn vô thức tác động lên cách chúng ta nhìn nhận về cuộc đời và về cách chúng ta lựa chọn để vận hành cuộc sống của mình mà tôi tạm gọi là lối sống.

✍️ 2. SỰ CHUYỂN GIAO NHỮNG ĐIỀU KHÔNG ĐƯỢC NÓI RA THÔNG QUA GIAO TIẾP PHI NGÔN NGỮ
Những điều không được nói ra bằng lời trong gia đình được bộc lộ qua mọi thứ mà trẻ em tự quan sát được ở cha mẹ, ông bà hoặc chú bác của chúng như: ngôn ngữ cơ thể, hành vi và phản ứng cảm xúc của người lớn trong một số tình huống nhất định.
Khi một phụ huynh cố gắng che giấu một cảm xúc khỏi con mình hoặc để bảo vệ chúng hoặc chỉ vì họ đang kìm nén nó, ngay lập tức cảm xúc này sẽ biểu hiện thông qua một số phản ứng của họ như: giọng nói đột nhiên run lên khi đang đọc chuyện cho con nghe, sự thay đổi chủ đề ngay lập tức trong một cuộc trò chuyện, hoặc một phản ứng cảm xúc không cân xứng khi xem một bộ phim chẳng hạn, vv… Đối mặt với những thái độ bất thường này, đứa trẻ sẽ cảm thấy có điều gì đó không hòa hợp, có điều gì đó không ổn. Đôi khi nó có thể chất vấn cha mẹ mình, nhưng không trực tiếp, bằng cách lặp lại hành vi hoặc tình huống đã tạo ra phản ứng "kỳ lạ" đó nơi cha/mẹ, ví dụ bằng cách yêu cầu đọc đi đọc lại chương đó của cuốn truyện, để quan sát và cố gắng hiểu chuyện gì đang xảy ra. Khi lớn lên, nó sẽ giữ lại một cảm giác kỳ lạ, một cảm giác rằng có điều gì đó bị giấu giếm khỏi nó nhưng nó lại không thể gọi tên một cách chính xác.
Ngành khoa học thần kinh và não bộ đã tìm ra một loại nơ-ron có tên Nơ-ron gương trong bộ não con người. Đây là một loại nơ-ron biểu hiện hoạt động cả khi một cá nhân tự thực hiện một hành động và khi họ quan sát một cá nhân khác (đặc biệt là cùng loài) thực hiện cùng một hành động, hoặc thậm chí khi họ tưởng tượng ra một hành động như vậy, do đó nó có thuật ngữ gương. Chúng cũng được biết đến là nguyên nhân gây ra những cơn ngáp. Nhờ vào nơ-ron gương, khi cha mẹ cảm thấy một cảm xúc, việc đứa trẻ quan sát nó đã kích hoạt cùng một cảm xúc trong chính đứa trẻ. Và vì vậy đứa trẻ tái tạo và tích hợp trạng thái cảm xúc y chang cha mẹ. Khi đứa trẻ lớn lên, các trạng thái cảm xúc này có thể được biểu hiện trong một số tình huống tương tự như những tình huống đã không được cha/mẹ nói ra trong quá khứ, và định hình một số xu hướng phản ứng cảm xúc hoặc hành vi của trẻ. Vì vậy, trong quá trình trị liệu, nhà trị liệu phải giúp người đó bằng cách giải thích những nguyên tắc này cho than chủ và đặt câu hỏi về thời thơ ấu của họ và giúp họ nhận ra những khuôn mẫu họ “soi gương” từ chính cha mẹ mình.

✍️ 3. SỰ TRUYỀN ĐẠT TỪ VÔ THỨC SANG VÔ THỨC
Dựa trên công trình của bác sĩ tâm thần Jacob Levy Moreno, Anne Ancelin Schutzenberger đã giải thích các sự chuyển giao xuyên thế hệ thông qua một thực tế rằng: các thành viên trong cùng một gia đình chia sẻ một trường vô thức gia đình được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Và trong rất nhiều năm quan sát từ kinh nghiệm lâm sàng của mình, bà phát hiện ra một điều rất thú vị đó là trường vô thức kết nối tất cả các thành viên của cùng một gia đình này thường biểu hiện bằng việc đưa đến các tín hiệu rất mạnh mẽ ngay trước hoặc trong các buổi trị liệu hệ thống đầu tiên của thân chủ - là một thành viên trong gia đình đó. Ví dụ như một thân chủ khi vừa quyết định bắt đầu bước vào quá trình trị liệu gia phả, ngay lập tức người đó nhận được một lá thư từ một người anh họ xa gửi về; hay một người cô lớn tuổi trong dòng tộc tự nhiên đưa một chiếc nhẫn từng thuộc về bà cố, hay một người chú đào lên những video cũ mà mọi người trong gia đình đã quên, vv… Rõ ràng là, mặc dù không thể giải thích được, khi một người bắt tay vào công việc về lịch sử gia đình của họ, một cái gì đó được kích hoạt trong trường vô thức gia đình ngay lập tức. Sự giao tiếp từ vô thức sang vô thức này được hiểu rất rõ trong thế giới gia đình khi chúng ta biết rằng bất kỳ đứa trẻ nào từ 0 đến 7 tuổi đều kết nối trực tiếp với vô thức của cha mẹ mình. Do đó, nó cũng tiếp xúc với những gì mà chính họ có thể đã quên hoặc cố gắng che giấu.
Trên thực tế, cơ thể của đứa trẻ là ngôn ngữ tiểu sử của cha mẹ chúng. Trẻ em biểu hiện trong cơ thể của chúng những điều không được nói ra từ cha mẹ. Nhà phân tâm học Trị liệu xuyên thế hệ Didier Dumas, người đã làm việc rộng rãi với nhiều trẻ em loạn thần, cũng đã ghi nhận sự chia sẻ vô thức này giữa cha mẹ và con cái. Theo ông, trong cái mà ông gọi là "giai đoạn nguồn gốc" khi một đứa trẻ bắt đầu từ trong bào thai trong bụng mẹ, trước khi sinh, và tiếp tục cho đến 3 tuổi, đứa trẻ đó sao chép các cấu trúc tinh thần của cha mẹ, bao gồm cả những gì trong vô thức của họ, đặc biệt là những cảm xúc không được nói ra. Nhà phân tâm học người Pháp - Bruno Clavier cũng đã làm nổi bật những hiện tượng tương tự trong công việc hỗ trợ trị liệu của ông với trẻ em. Những bệnh nhân nhỏ tuổi này kể trong các bức vẽ hoặc qua những giấc mơ của chúng những bí mật không được nói ra của cha mẹ và tổ tiên chúng. Để giải thích sự giao tiếp từ vô thức sang vô thức từ cha mẹ sang con cái, ông đã dựa trên công trình của Nicolas Abraham và Maria Torok về chủ đề “Hầm mộ và bóng ma” mà chúng ta se cùng tìm hiểu ở những kì sau.

✍️ 4. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA NGÀNH BIỂU SINH HỌC
Ngành Biểu sinh học quan tâm đến ảnh hưởng của môi trường đối với sự biểu hiện gen. Các nhà di truyền học đã phát hiện ra rằng mỗi gen có một chế độ hoạt động, một loại “sách hướng dẫn” có thể thay đổi mặc dù mã DNA vẫn giữ nguyên. Một bác sĩ biểu sinh học người Thụy Sĩ đã từng giải thích nó rất đơn giản thế này: Nếu DNA là một bản nhạc được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, thì biểu sinh học mô tả cách thức cụ thể mà dàn nhạc chơi bản nhạc này, với một số nhạc cụ có thể chơi to hơn hoặc nhanh hơn những nhạc cụ khác.
Vì vậy, trong các sự chuyển giao vô hình xuyên thế hệ, chúng ta tìm thấy một quá trình phức tạp trong đó có sự pha trộn giữa tiểu thuyết gia đình, những “bóng ma” hay bí mật của mỗi phụ huynh, những điều không được nói ra, những cảm xúc bị kìm nén, các sự truyền đạt từ vô thức sang vô thức và biểu sinh học. Tất cả những khía cạnh này cần được hiểu để định hướng việc đặt câu hỏi trong suốt buổi phỏng vấn trị liệu giữa nhà trị liệu và thân chủ của mình.Bằng cách biết đến những khái niệm này, nhà trị liệu có thể giúp người đó nhìn rõ hơn về hành vi và tiểu sử của cuộc đời mình một cách bao quát và sâu sắc.

Bạn thân mến,
Nhìn lại tất cả những tầng chuyển giao ấy, ta có thể thấy rằng gia đình không chỉ trao cho chúng ta một cái tên, một cái họ hay một mảnh đất, một ngôi nhà... Gia đình còn truyền lại những điều đôi khi chính họ cũng không ý thức rằng họ đang truyền đi: một cách nhìn về cuộc đời, một cách yêu thương, một nỗi sợ, một sự im lặng, một niềm tin, một cách phản ứng trước biến cố, hay thậm chí là một câu chuyện chưa bao giờ được kể thành lời. Và chúng ta - những thế hệ con cháu tiếp nhận những điều ấy từ rất sớm, đôi khi trước cả khi chúng ta có khả năng gọi tên hay đặt câu hỏi về chúng.
Nhưng nếu chỉ có sự chuyển giao thì vẫn còn một câu hỏi quan trọng chưa được trả lời: Vì sao chúng ta lại tiếp tục mang theo những điều thuộc về gia đình, dòng tộc của mình? Vì sao có những điều trong cuộc sống ta tưởng rằng ta hoàn toàn tự lựa chọn, nhưng rồi lại vô thức sống và lặp lại theo một khuôn mẫu đã vận hành từ nhiều thế hệ trước? Có lẽ, ở đây chúng ta cần đi sâu hơn vào một trong những khái niệm quan trọng của Trị liệu Xuyên Thế hệ: LÒNG TRUNG THÀNH. Có những điều chúng ta lặp lại lịch sử của gia đình không phải vì chúng ta muốn lặp lại, mà bởi vì sâu thẳm ở tầng vô thức của chúng ta hiểu rằng việc lặp lại này đồng nghĩa với việc ta được chấp nhận là một thành viên trong hệ thống, cho phép ta cảm thấy mình giống với gia đình, thuộc về gia đình và đứng về phía gia đình!
Vậy lòng trung thành với gia đình được hình thành như thế nào? Tại sao một người có thể vô thức hy sinh hạnh phúc, lựa chọn hoặc thậm chí cả lý tưởng cuộc đời của mình để tiếp tục trung thành với một câu chuyện thuộc về thế hệ trước? Và liệu có phải mọi sự trung thành đều là điều chúng ta cần giữ lại?
Đó sẽ là câu hỏi chúng ta cùng đi sâu trong kỳ 4

👉 Đón đọc Kỳ 4: LÒNG TRUNG THÀNH VÔ THỨC
Nếu bạn quan tâm đến lĩnh vực Trị liệu Xuyên Thế hệ & Liệu pháp Hệ thống, hãy theo dõi Fanpage và Website chính thức của The DomDom Healing Garden để không bỏ lỡ những bài viết tiếp theo trong chuỗi chuyên khảo này.

🔑 Toàn bộ nội dung chuyên môn của bài viết được biên soạn bởi NTL Phạm Phương Thanh và hình ảnh thiết kế của dự án thuộc về trí tuệ sáng tạo của The Domdom Healing Garden, mọi sao chép/trích dẫn vui lòng ghi rõ nguồn, nếu không Domdom xin phép liên lạc đề nghị gỡ bỏ.

Thương mến,
The DomDom Healing Garden