KỲ 1: LỊCH SỬ LIỆU PHÁP CHỮA LÀNH XUYÊN THẾ HỆ (TRANSGENERATIONAL PSYCHOTHERAPY)

Bạn thân mến,
Có bao giờ bạn tự hỏi rằng, liệu những gì mình đang trải qua hôm nay chỉ thực sự bắt đầu từ chính cuộc đời mình? Hay có những điều đã âm thầm tồn tại từ rất lâu, trước cả khi ta được sinh ra?
Ngày nay, khi nhắc đến Trị liệu Xuyên Thế Hệ (Transgenerational Psychotherapy), nhiều người thường nghĩ đây là một hướng tiếp cận còn khá mới trong lĩnh vực tâm lý trị liệu. Thế nhưng, nếu nhìn lại lịch sử phát triển của tư tưởng nhân loại, ý tưởng về sự kết nối giữa các thế hệ trong một gia đình đã xuất hiện từ rất sớm.
✍️ KHI CON NGƯỜI TIN RẰNG SỐ PHẬN CỦA MỖI CÁ NHÂN LUÔN GẮN LIỀN VỚI GIA ĐÌNH DÒNG TỘC.
Những dấu vết đầu tiên của tư tưởng này có thể được tìm thấy trong nhiều câu chuyện thuộc truyền thống Do Thái – Kitô giáo. Trong các câu chuyện ấy, con người không được nhìn nhận như một cá thể hoàn toàn tách biệt mà luôn thuộc về một gia đình, một dòng họ, một lịch sử và một hệ thống lớn hơn chính mình. Những gì xảy ra với thế hệ trước có thể tiếp tục tạo nên ảnh hưởng đối với các thế hệ sau. Ở thời kỳ này, quan niệm về sự liên kết giữa các thế hệ không được diễn giải bằng ngôn ngữ của khoa học hay tâm lý học như ngày nay, mà được thể hiện thông qua những câu chuyện thần thoại, tôn giáo và các biểu tượng văn hóa. Dù cách diễn đạt khác nhau, tất cả đều phản ánh một nhận thức chung rằng: cuộc đời của mỗi con người luôn có mối liên hệ với lịch sử của gia đình và tổ tiên. Đó chính là nền móng tư tưởng đầu tiên cho những gì về sau được gọi là Trị liệu Xuyên Thế Hệ.
🌱 Thế kỷ XVIII: Khi khoa học khiến cơ thể và tâm trí dần tách rời nhau.
Bước sang đầu thế kỷ XVIII tại châu Âu, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học hiện đại, cách con người lý giải về bệnh tật cũng thay đổi đáng kể. Các nghiên cứu lúc bấy giờ chủ yếu tập trung vào cơ thể vật lý. Người ta cho rằng nguyên nhân của bệnh tật đến từ những yếu tố bên ngoài như virus, vi khuẩn, chất độc hoặc các tác nhân của môi trường… Cách tiếp cận này mang lại những bước tiến quan trọng cho y học hiện đại. Tuy nhiên, nó cũng kéo theo một hệ quả khác: cơ thể và tâm trí dần được xem như hai lĩnh vực tách biệt. Khi mọi sự chú ý đều hướng về những nguyên nhân sinh học hữu hình, các câu hỏi về đời sống tinh thần, ký ức gia đình hay những ảnh hưởng tâm lý từ các thế hệ trước cũng dần bị đặt ra ngoài lề. Theo thời gian, ý tưởng rằng những khó khăn về mặt tâm lý của một người có thể có mối liên hệ với lịch sử của tổ tiên của họ gần như biến mất khỏi các nghiên cứu khoa học ở châu Âu. Trong một thời gian khá dài, con người chủ yếu tìm kiếm nguyên nhân của bệnh tật từ thế giới bên ngoài hơn là từ những gì đang diễn ra bên trong đời sống tâm lý.
🌱 Thế kỷ XX: Sự trở lại của lãnh địa vô thức.
Đây là bước ngoặt quan trọng xuất hiện vào thế kỷ XX. Sự phát triển của ngành phân tâm học (Psychoanalysis) đã mở ra một cách nhìn hoàn toàn mới về con người. Thông qua những công trình nghiên cứu của ông tổ ngành phân tâm học Sigmund Freud, rồi sau đó là người sáng lập trường phái tâm lý học phân tích Carl Gustav Jung và nhiều nhà phân tâm học khác, con người bắt đầu nhận ra rằng đời sống tinh thần không chỉ bao gồm những gì ta ý thức được. Rằng dưới phần ý thức (conscious mind) còn tồn tại một thế giới rộng lớn hơn, được gọi là vô thức (Unconscious Mind). Khám phá này đã tạo nên một cuộc cách mạng lớn trong ngành tâm lý học hiện đại. Nếu trước đây con người chủ yếu quan tâm đến những gì có thể nhìn thấy và đo lường được, thì giờ đây các nhà nghiên cứu bắt đầu đặt câu hỏi về những ký ức, cảm xúc, xung đột và trải nghiệm vẫn đang âm thầm tồn tại bên ngoài nhận thức của mỗi người. Không chỉ các nhà tâm lý học, nhiều nghệ sĩ, nhà văn và triết gia của thế kỷ XX cũng góp phần đưa con người quay trở lại với đời sống nội tâm của mình. Từ đây, một giả thuyết quan trọng dần được hình thành: Nếu vô thức có khả năng lưu giữ những ký ức và trải nghiệm của một cá nhân, liệu nó cũng có thể lưu giữ những dấu ấn liên quan đến gia đình và dòng tộc của cá nhân ấy hay không?! Đây là một câu hỏi đã mở ra hướng nghiên cứu hoàn toàn mới trong lĩnh vực tâm lý học thời bấy giờ.
Các nhà nghiên cứu bắt đầu quan tâm đến khả năng rằng trong đời sống vô thức của con người có thể tồn tại những thông tin liên quan đến lịch sử gia đình và những thông tin ấy có khả năng ảnh hưởng đến các lựa chọn trong cuộc sống, các mối quan hệ, cũng như sức khỏe của mỗi cá nhân. Mặc dù vào thời điểm đó chưa có đầy đủ những bằng chứng khoa học như ngày nay, nhưng chính sự thay đổi trong cách nhìn về vô thức đã tạo nên nền tảng tư tưởng quan trọng cho sự ra đời của Trị liệu Xuyên Thế hệ sau này.
🌱 Một cánh cửa mới được mở ra:
Có thể nói, Trị liệu Xuyên Thế hệ không xuất hiện một cách đột ngột. Đó là kết quả của một quá trình phát triển kéo dài qua nhiều thế kỷ. Từ những câu chuyện cổ xưa về mối liên hệ giữa các thế hệ đến giai đoạn mà khoa học hiện đại tập trung gần như hoàn toàn vào cơ thể vật lý. Rồi tiếp đó là sự trở lại của thế giới vô thức thông qua các công trình của Freud, Jung và nhiều nhà phân tâm học khác. Tất cả đã từng bước tạo nên nền móng để các thế hệ nhà nghiên cứu sau này tiếp tục đặt ra một câu hỏi quan trọng: Liệu lịch sử của một gia đình có tiếp tục ảnh hưởng đến những người được sinh ra sau đó hay không?
Chính từ câu hỏi ấy, Trị liệu Xuyên Thế Hệ bắt đầu được hình thành như một lĩnh vực nghiên cứu và thực hành riêng biệt trong tâm lý trị liệu.
✍️ ANNE ANCELIN SCHÜTZENBERGER VÀ SỰ RA ĐỜI CỦA TRỊ LIỆU XUYÊN THẾ HỆ HIỆN ĐẠI
Khi lịch sử của một gia đình trở thành đối tượng của tâm lý trị liệu, nửa sau thế kỷ XX, một câu hỏi mới thực sự được đặt ra một cách có hệ thống: Liệu những biến cố đã xảy ra trong lịch sử của một gia đình có tiếp tục ảnh hưởng đến các thế hệ được sinh ra sau đó hay không? Đó chính là câu hỏi đã dẫn đến sự hình thành của Trị liệu Xuyên Thế Hệ (Transgenerational Psychotherapy) như một lĩnh vực nghiên cứu và thực hành riêng biệt. Và khi nhắc đến sự ra đời của hướng tiếp cận này, chúng ta không thể không nhắc đến một cái tên có ảnh hưởng sâu rộng - Anne Ancelin Schützenberger.
🌱 Anne Ancelin Schützenberger là ai?
Anne Ancelin Schützenberger (1919–2018) là một nhà tâm lý học, nhà trị liệu tâm lý và giáo sư người Pháp. Bà được xem là một trong những người đặt nền móng quan trọng cho lĩnh vực Trị liệu Xuyên Thế Hệ hiện đại. Trong suốt nhiều thập kỷ làm việc với bệnh nhân, Anne Schützenberger nhận thấy một hiện tượng lặp đi lặp lại mà những mô hình tâm lý truyền thống thời bấy giờ chưa thể lý giải đầy đủ. Có những thân chủ mang trong mình những nỗi sợ, những cảm xúc hoặc những vòng lặp cuộc đời mà nguyên nhân không thể tìm thấy chỉ bằng cách nhìn vào tuổi thơ hay những trải nghiệm cá nhân của họ. Càng làm việc lâu năm, bà càng đặt ra một giả thuyết táo bạo: Nếu cuộc đời của một con người không thể được hiểu nếu tách rời khỏi bối cảnh gia đình, thì liệu việc trị liệu tâm lý cũng cần phải đặt con người trở lại trong bối cảnh của hệ thống gia đình và lịch sử nhiều thế hệ của cá nhân đó hay không? Đó là điểm khởi đầu cho hướng nghiên cứu mà sau này được biết đến với tên gọi Trị liệu Xuyên Thế Hệ.
🌱 "Ôi tổ tiên tôi ơi" – một công trình có ảnh hưởng lớn!
Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của Anne Ancelin Schützenberger là cuốn sách “Aïe, mes aïeux!” (thường được dịch sang tiếng Anh là “Oh, My Ancestors!” và có thể tạm dịch là "Ôi tổ tiên tôi ơi!"). Thông qua cuốn sách này, bà đã tổng hợp cộng việc của nhiều năm quan sát lâm sàng và đưa ra một góc nhìn mới: Bên cạnh những gì chúng ta nhận được từ gia đình dưới dạng di sản vật chất, văn hóa hay giáo dục, mỗi con người còn có thể tiếp nhận một “di sản tâm lý – cảm xúc” từ các thế hệ đi trước. Theo Anne Schützenberger, di sản ấy có thể là một nguồn lực quý giá. Nhưng trong nhiều trường hợp, nó cũng có thể trở thành một gánh nặng vô hình nếu những mất mát, chấn thương hay xung đột trong gia đình chưa từng được nhìn nhận, bộc lộ và chuyển hóa. Chính giả thuyết này đã mở rộng phạm vi của tâm lý trị liệu: thay vì chỉ quan tâm đến cuộc đời của một cá nhân, nhà trị liệu bắt đầu chú ý nhiều hơn đến lịch sử của cả hệ thống gia đình của cá nhân đó.
🌱 Những điều không được nói ra trong một gia đình có thật sự biến mất?
Một trong những quan sát quan trọng nhất của Anne Schützenberger trong nhiều năm đó là: Trong hầu hết các gia đình đều tồn tại những câu chuyện chưa bao giờ được kể… Đó có thể là những biến cố quá đau đớn, quá xấu hổ hoặc quá khó chấp nhận để các thành viên trong gia đình có thể nói thành lời. Qua quá trình nghiên cứu và trị liệu, bà nhận thấy những điều không được nói ra thường xoay quanh những chủ đề tương tự nhau, chẳng hạn như: Trộm cắp, hiếp dâm, giết người, tù tội, điều trị tâm thần, mất mát tài sản, lựa chọn nhầm phe trong chiến tranh, phụ nữ làm mẹ đơn thân, con ngoài giá thú, vv… Danh sách này không nhằm khẳng định rằng mọi gia đình đều trải qua những biến cố ấy. Điều Anne Schützenberger muốn nhấn mạnh là: khi một sự kiện tạo ra cảm xúc quá mạnh nhưng không được các thành viên trong hệ thống nhìn nhận và chia sẻ, nó rất dễ trở thành một "khoảng trống" trong lịch sử gia đình.
Lấy ví dụ, ở các nước phương Tây ngày nay, việc có con ngoài hôn nhân không còn bị coi là điều đáng xấu hổ. Nhưng trước kia, nó thực sự là một điều ô nhục. Và chính cảm xúc xấu hổ đó mới là thứ được truyền lại, ngay cả khi ngày nay nó không còn tạo ra cảm xúc như trước nữa. Sự xấu hổ độc hại trong gia đình sẽ sinh ra sự im lặng, và ở thế hệ tiếp theo, điều đó tạo thành những điều không được nghĩ tới – khi không ai còn biết chuyện gì đã xảy ra, nhưng thông tin vẫn tồn tại trong trường vô thức gia đình, và tiếp tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
🌱 Di sản tâm lý và lòng trung thành vô thức
Liệu pháp Chữa Lành Xuyên Thế Hệ tập trung vào ảnh hưởng của lịch sử gia đình lên cuộc sống hiện tại của mỗi cá nhân dựa trên quan điểm rằng: bên cạnh di sản vật chất, chúng ta còn nhận được từ tổ tiên một di sản tâm lý – cảm xúc, đó có thể là một nguồn lực, nhưng đôi khi lại đè nặng lên chúng ta như thể một quả lựu đạn đã rút chốt, nó có thể nổ tung ở bất cứ thế hệ này hoặc thế hệ khác. Anne Ancelin Schützenberger đã từng trình bày rằng: “Chúng ta tiếp nối chuỗi các thế hệ và trả các món nợ của quá khứ. Miễn là chúng ta chưa xóa sạch bảng nợ, một lòng trung thành vô thức sẽ thúc đẩy chúng ta lặp lại – dù muốn hay không, dù biết hay không – những trải nghiệm dễ chịu hay sự kiện chấn thương, những cái chết oan uổng hoặc bi thảm hay dư âm của chúng từ chính gia đình và dòng tộc của mình”. Để diễn tả điều này, bà sử dụng hình ảnh ẩn dụ về một "quả lựu đạn đã rút chốt": một biến cố đau thương có thể không bộc lộ ngay ở thế hệ đã trải qua nó, nhưng ảnh hưởng của nó có thể xuất hiện ở một thế hệ khác. Bà cũng giới thiệu khái niệm "lòng trung thành vô thức" và cho rằng hầu hết con người vô thức lặp lại những khuôn mẫu suy nghĩ, niềm tin, cảm xúc hoặc trải nghiệm của gia đình qua nhiều thế hệ dù bản thân không hề nhận biết được những điều đó. Đây là một giả thuyết trị liệu nhằm lý giải vì sao trong một số gia đình có thể xuất hiện những vòng lặp tương tự về cảm xúc, các mối quan hệ hoặc những biến cố cuộc đời.
🌱 Một nền tảng cho những nghiên cứu tiếp theo
Những công trình của Anne Ancelin Schützenberger đã mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới về sự chuyển giao giữa các thế hệ. Chính từ những quan sát này, Trị liệu Xuyên Thế Hệ dần mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các hiện tượng như ngoại di truyền (epigenetics), hội chứng ngày kỉ niệm (Anniversary Syndrome), sự chuyển giao vô thức giữa các thế hệ và nhiều chủ đề quan trọng khác. Đó cũng sẽ là nội dung của những kỳ tiếp theo trong chuỗi bài viết này!

👉 Đón đọc Kỳ 2: Ngoại di truyền (Epigenetics) và sự chuyển giao thế hệ.
Nếu bạn quan tâm đến lĩnh vực Trị liệu Xuyên Thế hệ & Liệu pháp Hệ thống, hãy theo dõi Fanpage và Website chính thức của The DomDom Healing Garden. Chúng tôi mong rằng chuỗi bài viết này sẽ không chỉ mang đến những kiến thức nền tảng của lĩnh vực còn khá mới mẻ tại Việt Nam, mà quan trọng hơn, sẽ trở thành những hạt giống của sự nhận thức để mỗi người có thêm một cơ hội nhìn lại cuộc đời mình với nhiều sự thấu hiểu hơn và từng bước tìm về cội nguồn của chính mình – nơi sự sống của ta được bắt đầu trên cuộc đời này!
🔑 Toàn bộ nội dung chuyên môn của bài viết được biên soạn bởi NTL Phạm Phương Thanh và hình ảnh thiết kế của dự án thuộc về trí tuệ sáng tạo của The Domdom Healing Garden, mọi sao chép/trích dẫn vui lòng ghi rõ nguồn, nếu không Domdom xin phép liên lạc đề nghị gỡ bỏ.

Thương mến,
The DomDom Healing Garden