KỲ 5: TRUYỀN THỐNG GIA ĐÌNH - DI SẢN VÔ HÌNH CỦA GIA ĐÌNH VÀ DÒNG TỘC.

Bạn thân mến,
Trong chủ đề “Sự chuyển giao vô hình trong gia đình và dòng tộc” mà tôi đã trình bày ở kỳ 3 của chuỗi nội dung này, chúng ta đã được biết rằng gia đình về cơ bản là nơi của sự chuyển giao: họ gia đình, di sản vật chất và cả những di sản phi vật chất (vô hình). Trong chủ đề của kỳ này, tôi mời bạn cùng đi vào tìm hiểu và chiêm nghiệm sâu về khía cạnh những di sản vô hình trong gia đình và dòng tộc, trong đó truyền thống gia đình (the family myths) là một khái niệm quan trọng nằm trong nó.
Trong liệu pháp hệ thống và chữa lành xuyên thế hệ, truyền thống gia đình được định nghĩa là: “một sự đại diện (về hình ảnh, tiếng tăm, uy tín) của chính gia đình đó với tất cả những thành viên trong hệ thống và về mối quan hệ của gia đình đó với thế giới bên ngoài”. Truyền thống gia đình bao gồm: các niềm tin (có ý thức lẫn vô thức) và các giá trị nổi bật của gia đình, và nó đóng vai trò tạo ra các quy tắc sống, các hành vi được chấp nhận và không được chấp nhận liên quan đến các thành viên của hệ thống, các mối quan hệ họ phải có với nhau - cũng như với thế giới bên ngoài - và các niềm tin về vai trò được gán cho mỗi thành viên.
Bây giờ chúng ta sẽ đi xem xét từng khía cạnh đó:

✍GIÁ TRỊ
Trong mỗi gia đình đều có những giá trị nổi bật được cả gia đình chia sẻ dù chúng được nêu tên một cách rõ ràng hay đôi khi chỉ được đứa trẻ cảm nhận qua hành vi của cha mẹ trong đời sống hàng ngày. Những giá trị này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác một cách có ý thức (thông qua những lời dạy dỗ, chỉ bảo, giáo huấn của ông bà/cha mẹ với con cái/cháu chắt) và cả vô thức (thông qua lối sống, thái độ cư xử trong các mối quan hệ trong và ngoài gia đình).
Ví dụ, trong một số gia đình, giá trị “công việc” gắn liền với thành công nghề nghiệp tạo thành một yếu tố trung tâm, và kết quả là một sự chú ý rất đặc biệt dành cho việc học hành của con cái với những khía cạnh tích cực như sự định hướng, hỗ trợ dành cho đứa trẻ trong việc học tập và những khía cạnh tiêu cực như việc cấm đoán, coi thường một số ngành nghề nhất định không được coi là có giá trị. Trong các gia đình khác, đó là giá trị của “sự đoàn kết”, và kết quả là gia đình đó rất ưu tiên tới việc anh chị em trong nhà rất đùm bọc và nâng đỡ nhau, ưu tiên các trách nhiệm hay cam kết tập thể; nhưng cũng có những tác động tiêu cực ví dụ như các thành viên thường khó khăn trong việc đặt ra giới hạn cho những đòi hỏi của người khác, đôi khi là thiếu thời gian dành cho chính mình hay khó khăn trong việc giữ ranh giới cá nhân trong khi tương tác...

✍ NIỀM TIN
Hệ thống niềm tin mà một gia đình đang vận hành là một yếu tố có ảnh hưởng rất rộng và rất sâu lên gần như tất cả các khía cạnh trong đời sống của các thành viên trong gia đình đó, từ niềm tin về bản thân, về mối quan hệ, về sự thịnh vượng, về hạnh phúc, về tình yêu, về tín ngưỡng, về cuộc sống nói chung, vv… Nó chính là yếu tố ngầm quyết định cách ta xây dựng hiện thực và thực tế cuộc sống.
Dưới đây là một số ví dụ về một số niềm tin mà ta được kế thừa từ hệ thống niềm tin của gia đình mình:
“Gia đình sẽ luôn ở bên nhau!”
“Chúng ta chỉ có thể tin tưởng vào gia đình mình!”
“Trong dòng tộc của chúng ta, tất cả phụ nữ đều kém may mắn trong tình yêu!”
“Sẽ không ai có thể đỗ đạt cao trong gia đình này!”
“Đàn ông trong dòng tộc này đều luôn lép vế so với vợ mình!”
Hệ thống niềm tin này được xây dựng theo thời gian xuyên qua một hoặc nhiều thế hệ, qua những trải nghiệm của gia đình và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chúng mang tính đặc trưng cho mỗi gia đình và mỗi dòng tộc; một số niềm tin mang tính tích cực, hỗ trợ trong khi những niềm tin lại mang tính giới hạn hoặc độc hại. Cũng có những niềm tin tinh vi hơn, thậm chí vô thức, có thể được nhìn thấy qua một số hành vi nhất định. Ví dụ, trong gia đình có niềm tin rằng: "Những gì chúng ta không nói đến thì không tồn tại!”. Niềm tin này dẫn đến những biểu hiện trong gia đình như: các thành viên không giao tiếp với nhau ở cấp độ sâu, sự mất kết nối cảm xúc, sự đóng băng hay phủ nhận cảm xúc hay né tránh một số chủ đề nhạy cảm trong gia đình, vv…

✍CÁC HÀNH VI ĐƯỢC CHẤP NHẬN VÀ KHÔNG ĐƯỢC CHẤP NHẬN
Điều này muốn nói đến việc trong một gia đình, có những điều mà các thành viên có thể làm và không thể làm. Ví dụ, trong những gia đình mà đàn ông được mong đợi phải cứng rắn, con trai không được phép khóc và phải biết cách chiến đấu. Trong những gia đình mà nỗi sợ hãi về thế giới bên ngoài chiếm ưu thế, trẻ em không được phép ngủ qua đêm ở nhà bạn bè và chúng không bao giờ mở lòng với những người bên ngoài xã hội. Hay ví dụ trong một số gia đình, chúng ta nói chuyện với cha mẹ một cách trang trọng, trong những gia đình khác, chúng ta gọi họ bằng nickname, trong một số gia đình chúng ta lại gửi con cái đến trường nội trú từ khi nó còn nhỏ tuổi vì đó là cách luôn được làm với những đứa trẻ đi học trong gia đình, hoặc trong một số gia đình việc học không được đề cao mà là khả năng kiếm được tiền mới là thước đo giá trị của một cá nhân nào đó.

✍CÁC VAI TRÒ ĐƯỢC GÁN CHO MỖI THÀNH VIÊN
Có một sự thật là, trong tất cả các gia đình, có một luật lệ bất thành văn đó là mỗi thành viên đều được công khai hay ngầm ý gán cho một vai trò nhất định nào đó về trách nhiệm và quyền lợi đối với các thành viên khác và với cả gia đình, dòng tộc đó. Tôi lấy ví dụ, trong các gia đình có niềm tin “trọng nam khinh nữ”, vai trò của người đàn ông là mang tiền về nhà, vai trò của người phụ nữ là sinh con. Hay ví dụ trong những gia đình mà sự đoàn kết giữa các thế hệ là một giá trị cơ bản, gia đình này sẽ mặc định rằng vai trò của con cái là chăm sóc cha mẹ già, trong khi ở những gia đình khác, đó không phải là vai trò của con cái, và cha mẹ không muốn trở thành gánh nặng cho con cái trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Điều quan trọng là phải hiểu rằng truyền thống gia đình là chất kết dính của gia đình, nó là thứ mang lại cho nhóm một bản sắc, nó là thứ phân biệt nhóm (mà ở đây là gia đình) với thế giới bên ngoài. Nó cho phép tạo ra cảm giác thuộc về nhóm và duy trì sự mạch lạc nội tại của chính nó.
Trong cuốn sách “Les familles qui ont la tête à l’envers” (tạm dịch: "Những gia đình hỗn loạn") của mình, Giám đốc trung tâm nghiên cứu gia đình CEFA, bác sĩ tâm thần nổi tiếng người Pháp Robert Neuburger đã chỉ ra cách các gia đình rối loạn chức năng hay những gia đình nơi các thành viên đang đau khổ là những gia đình nơi mà truyền thống gia đình đã bị phá hủy. Khi một sự kiện, dù tầm thường hay bi thảm, có tác động phá hủy lên toàn bộ hoặc một phần truyền thống gia đình, nó sẽ tạo ra một chấn thương tâm lý xuyên thế hệ thực sự. Đây là lý do tại sao một sự kiện giống hệt nhau, chẳng hạn như ly hôn hoặc phá sản, có thể có những hậu quả hoàn toàn khác nhau trong các gia đình khác nhau, điều này tùy thuộc vào việc sự kiện này có ảnh hưởng đến một giá trị cơ bản nào trong gia đình này hay không.
Trong trường hợp toàn bộ truyền thống gia đình sụp đổ, ví dụ như sau một chấn thương chiến tranh, một tai nạn của một đứa trẻ, một vụ tự tử mà gia đình tin rằng có thể đã tránh được, vv… các thế hệ tiếp theo có thể cống hiến bản thân cho việc sửa chữa quá khứ của gia đình mình bằng cuộc hôn nhân của họ, bằng sự nghiệp của họ, bằng con cái của họ. Những gì được truyền lại, thay cho truyền thống gia đình đã sụp đổ, thứ trở thành chất kết dính của gia đình từ thế hệ này sang thế hệ khác, có thể là sự bi quan với một cảm giác tội lỗi mạnh mẽ dẫn đến việc các thành viên trong gia đình có những hành vi tự hại, một số lại gặp khó khăn trong việc yêu thương và hòa nhập với thời điểm hiện tại, một số khác có thể gặp khó khăn trong việc tận hưởng những thú vui của cuộc sống hay không cảm nhận được sự viên mãn trong cuộc đời. Ngược lại, một số gia đình mặc dù phải đối mặt với những sự kiện đau thương nhưng không để lại dấu vết lâu dài và mang tính hủy diệt ở các thế hệ tiếp theo bởi vì những sự kiện này không ảnh hưởng đến truyền thống gia đình của họ. Các nhà trị liệu gia đình cũng ghi nhận một số trường hợp đặc biệt khác rằng có đôi khi một thảm họa gia đình xảy ra thậm chí lại cho phép truyền thống gia đình được củng cố. Ví dụ, trong một gia đình mà giá trị trung tâm là sự đoàn kết, nếu một tai nạn ảnh hưởng đến một thành viên trong gia đình và mỗi thành viên của gia đình này có cơ hội thể hiện sự đoàn kết này và thấy những tác động tích cực của nó, thì truyền thống của gia đình sau sự kiện tai nạn này lại được củng cố vững chắc thêm.
Đến đây chúng ta có thể hiểu rằng truyền thống gia đình là một yếu tố được phát triển với mỗi thế hệ vì nó là sự pha trộn giữa truyền thống của các gia đình tương ứng của thế hệ trước, truyền thống của cặp đôi, và những truyền thống cá nhân của mỗi thành viên trong gia đình. Một thực tế là, khi một cặp đôi hình thành (con cái lấy vợ, gả chồng), mỗi người mang theo truyền thống gia đình của mình vào đời sống cặp đôi (cả ý thức lẫn vô thức) và những sự điều chỉnh là luôn cần thiết ở cả hai bên để cho phép cặp đôi hoạt động.

Ngoài những sự điều chỉnh này liên quan đến việc tạo ra một gia đình mới, truyền thống gia đình được biến đổi qua các thế hệ tùy thuộc vào những gì ký ức gia đình quyết định giữ lại hoặc làm biến mất (đó chính là khái niệm về tiểu thuyết lịch sử gia đình mà tôi đã nói ở kỳ 2). Về nguyên tắc, mọi thứ không phù hợp với truyền thống gia đình đều bị lãng quên. Như trong những gia đình nơi “mọi người đều hạnh phúc”;, chứng nghiện rượu hoặc tự tử của một thành viên trong gia đình sẽ bị lướt qua trong im lặng; hay trong những gia đình nơi “mọi người đều thành công”, sẽ không ai nhớ đến vụ phá sản vang dội của ông chú; hoặc trong những gia đình nơi “chúng tôi là những người rất đáng kính”, hành vi loạn luân của ông nội đối với cháu gái sẽ bị bịt miệng hoặc sẽ không bao giờ nói rằng người con trai cả đã chết vì AIDS, do đó tạo ra những bí mật gia đình và những điều không được nói ra với những hậu quả độc hại cho các thế hệ tiếp theo. Tôi sẽ trình bày sâu về điều này qua chủ đề mang tên Bí mật gia đình ở những kỳ tiếp theo.

Cuối cùng thì, điều tôi muốn nói là, giống như lòng trung thành vô thức với gia đình, truyền thống gia đình (the family myths) là khía cạnh quan trọng có thể cho phép hệ thống vượt qua các cuộc khủng hoảng mà không biến thành chấn thương tâm lý cho các thành viên, nhưng nó cũng có thể trở thành một nguồn gốc của bệnh lý hay chấn thương tâm lý xuyên thế hệ khi nó được duy trì một cách cứng nhắc hoặc khi nó biến mất, vì khi đó vai trò như một chất kết dính của gia đình đã không còn hoạt động hay vô hiệu hoá. Chính vì vậy, việc nhận thức được những yếu tố cấu thành nên truyền thống gia đình (bao gồm: hệ thống niềm tin của gia đình, giá trị trung tâm mà gia đình hướng tới, các hành vi được chấp nhận và không được chấp nhận trong gia đình và các vai trò được gán cho mỗi thành viên) đang ảnh hưởng và chi phối như thế nào đến bản sắc cá nhân (trong đó bao gồm: hệ thống niềm tin cá nhân, hệ giá trị mà cá nhân theo đuổi, vv..) là điều mà mỗi cá nhân cần nhìn nhận trên chính bản thân mình.

👉 Đón đọc Kỳ 6: BÍ MẬT GIA ĐÌNH - NHỮNG HẦM MỘ VÀ BÓNG MA VÔ HÌNH
Nếu bạn quan tâm đến lĩnh vực Trị liệu Xuyên Thế hệ & Liệu pháp Hệ thống, hãy theo dõi Fanpage và Website chính thức của The DomDom Healing Garden để không bỏ lỡ những bài viết tiếp theo trong chuỗi chuyên khảo này.

🔑 Toàn bộ nội dung chuyên môn của bài viết được biên soạn bởi NTL Phạm Phương Thanh và hình ảnh thiết kế của dự án thuộc về trí tuệ sáng tạo của The Domdom Healing Garden, mọi sao chép/trích dẫn vui lòng ghi rõ nguồn, nếu không Domdom xin phép liên lạc đề nghị gỡ bỏ.

Thương mến,
The DomDom Healing Garden